“Zeki ama Başarısız”: Bu Çelişkiyi Nasıl Açıklarız?
Günümüzde eğitimden sağlığa, kariyer gelişiminden terapiye kadar pek çok alanda bilişsel değerlendirmeler giderek daha fazla önem kazanıyor. Ancak bu değerlendirmeler çoğu zaman sadece “zeka testi” olarak algılanıyor.
Oysa bilişsel değerlendirme dediğimizde zeka kavramından çok daha kapsamlı ve derinlikli bir süreçten bahsediyoruz.
Bilişsel Değerlendirme Nedir?
Bilişsel değerlendirme; öğrenme, dikkat, hafıza, problem çözme, dil becerileri, yürütücü işlevler gibi zihinsel süreçleri ölçen çok boyutlu bir analiz sürecidir.
Burada amaç, bireyin bilişsel profilini ortaya koymak; güçlü yönleri ve desteklenmesi gereken alanları belirlemektir. Böylece çocuğun zorlandığı alanlar tespit edilerek daha doğru müdahale mümkün olur.
“Zeki ama Başarısız” Çelişkisi
Örneğin bir çocuk;
- Sözel anlamda oldukça başarılı,
- Kendini ifade etme becerisi ve kelime dağarcığı yaşına göre gayet iyi olabilir.
Ama aynı çocuk;
- Dikkatini sürdürmekte,
- Yönergeleri takip etmekte zorlanabilir
ve sınıf içi performansı düşük olabilir.
Bu çocuğun zeka puanı da yüksek olabilir; ancak bütün bunlar sınıf içindeki zorlanmalarını açıklamakta yetersiz kalır.
Bilişsel değerlendirme ise dikkat, çalışma belleği, yürütücü işlevler, duygu ve düşünce kontrolü gibi alt alanlardaki performansı değerlendirir. Bu bilgiler hem öğretmenler hem aile için çok daha işlevseldir.
Akademik ve Duygusal Etkiler
Çocuğun akademik zorlanmaları, kendisine yönelik algısını da şekillendirir.
“Yetersizim, başarısızım, aptalım” gibi etiketler ortaya çıkabilir. Bu da beraberinde duygusal zorlanmaları getirebilir.
Doğru Değerlendirme Neyi Gösterir?
Doğru değerlendirme sadece “Bu kişi zeki mi değil mi?” sorusuna değil; “Bu kişinin bilişsel profili nedir?” sorusuna cevap verir.
Bilişsel değerlendirme, bireyin zihinsel süreçlerine bütüncül bir bakış sunar.
Sadece zekâya odaklanmak, büyük bir resmi küçük bir pencereden izlemek gibidir.
Oysa dikkat, bellek, planlama, öğrenme hızı gibi faktörler bir kişinin işlevselliğini belirleyen temel parçalardır.
Büyük Resmi Görmek
Büyük resmin tamamını görmek;
- Öğrenme güçlüklerinin tespiti,
- Okul başarısızlığının nedenlerini anlamak,
- Nöropsikolojik değerlendirme,
- Doğru eğitim programının planlaması,
Terapi süreçlerini şekillendirme
gibi alanlarda belirleyicidir.
Sonuç
- Bilişsel değerlendirme, bireyleri daha iyi tanımamızı, anlamamızı ve onlara daha doğru destek vermemizi sağlar.
- Zekâya indirgeme; bireyleri sınırlandırır ve potansiyellerini gölgede bırakır.
Bu yüzden değerlendirmeyi bir ölçüm değil, keşif süreci olarak görmek gerekir.
Uzm. Psk. Dan. Şule ACAR
